Анализ: хитай шинҗаңни оттура асияға йүзләнгән суний әқил мәркизигә айландурмақчи

Global Voices ниң 2026-йили 10-айниң 1-күни елан қилған анализи (өктәбир 2026 «чоң техника вә авторитаризм» мәхсус түриниң бир қисми) да хитайниң уйғур районини оттура асия вә явро-асияға йүзләнгән рәқәмлик дәрваза қилип қайта орунлаштуруватқанлиқи илгири сүрүлди — бу бир анализ, сүзүк хәвәр әмәс. Анализға асасланғанда, бейҗиң 9-айниң 14-күнидики йепиқ шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати министирлар йиғини вә үрүмчидә «шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати санлиқ мәлумат өз-ара бағлинишини илгири сүрүш, суний әқил билән кәлгүсини шәкилләндүрүш» баш темисида өткүзүлгән 2026-йиллиқ шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати рәқәмлик иқтисад мунбири арқа көрүнүшидә, үрүмчи әтрапида онмиңлиған, кәлгүсидә йүзмиңлиған суний әқил тезлитиш картилиридин тәркиб тапқан чоң һесаблаш гуруппилирини қурмақта вә һесаблаш қуввити билән суний әқил «токен»лирини оттура асияға експорт қилишни пиланлимақта; бу район «дөләт енергийә вә байлиқ истратегийәлик бихәтәрлик базиси» қилип бекитилгән. Анализ бу рәқәмлик иқтисадниң районниң кона қезиш-чиқириш иқтисади (нефит, тәбиий газ, көмүр, ток) үстигә қурулғанлиқини вә дөләт йетәклигән әмгәк йөткәшләр, йәр йоқитиш, санаәт булғиниши вә омумйүзлүк рәқәмлик назарәт сәвәбидин уйғурларға қарита қезиш вә контролни чоңқурлаштуруши мумкинликини оттуриға қойди; анализға көрә, мунбәрниң ашкара тилида бу назарәт тарихи (мәсилән, Human Rights Watch вә б д т кишилик һоқуқ алий комиссариятиниң 2022-йиллиқ баһалишида хатириләнгән Integrated Joint Operations Platform) тилға елинмиған. Мәнбә: Global Voices, 2026-йили 10-айниң 1-күни: https://globalvoices.org/2026/10/01/west-to-east-energy-east-to-west-computing-the-uyghur-costs-of-chinas-digital-order/