Analiz: xitay shinjangni ottura asiyagha yüzlen'gen sun'iy eqil merkizige aylandurmaqchi

Global Voices ning 2026-yili 10-ayning 1-küni ëlan qilghan analizi (öktebir 2026 «chong tëxnika we awtoritarizm» mexsus türining bir qismi) da xitayning uyghur rayonini ottura asiya we yawro-asiyagha yüzlen'gen reqemlik derwaza qilip qayta orunlashturuwatqanliqi ilgiri sürüldi — bu bir analiz, süzük xewer emes. Analizgha asaslan'ghanda, bëyjing 9-ayning 14-künidiki yëpiq shangxey hemkarliq teshkilati ministirlar yighini we ürümchide «shangxey hemkarliq teshkilati sanliq melumat öz-ara baghlinishini ilgiri sürüsh, sun'iy eqil bilen kelgüsini shekillendürüsh» bash tëmisida ötküzülgen 2026-yilliq shangxey hemkarliq teshkilati reqemlik iqtisad munbiri arqa körünüshide, ürümchi etrapida onminglighan, kelgüside yüzminglighan sun'iy eqil tëzlitish kartiliridin terkib tapqan chong hësablash guruppilirini qurmaqta we hësablash quwwiti bilen sun'iy eqil «tokën»lirini ottura asiyagha ëksport qilishni pilanlimaqta; bu rayon «dölet ënërgiye we bayliq istratëgiyelik bixeterlik bazisi» qilip bëkitilgen. Analiz bu reqemlik iqtisadning rayonning kona qëzish-chiqirish iqtisadi (nëfit, tebi'iy gaz, kömür, tok) üstige qurulghanliqini we dölet yëtekligen emgek yötkeshler, yer yoqitish, sana'et bulghinishi we omumyüzlük reqemlik nazaret sewebidin uyghurlargha qarita qëzish we kontrolni chongqurlashturushi mumkinlikini otturigha qoydi; analizgha köre, munberning ashkara tilida bu nazaret tarixi (mesilen, Human Rights Watch we b d t kishilik hoquq aliy komissariyatining 2022-yilliq bahalishida xatirilen'gen Integrated Joint Operations Platform) tilgha ëlinmighan. Menbe: Global Voices, 2026-yili 10-ayning 1-küni: https://globalvoices.org/2026/10/01/west-to-east-energy-east-to-west-computing-the-uyghur-costs-of-chinas-digital-order/