ئانالىز: خىتاي شىنجاڭنى ئوتتۇرا ئاسىياغا يۈزلەنگەن سۇنئىي ئەقىل مەركىزىگە ئايلاندۇرماقچى [NEEDS REVIEW]

Global Voices نىڭ 2026-يىلى 10-ئاينىڭ 1-كۈنى ئېلان قىلغان ئانالىزى (ئۆكتەبىر 2026 «چوڭ تېخنىكا ۋە ئاۋتورىتارىزم» مەخسۇس تۈرىنىڭ بىر قىسمى) دا خىتاينىڭ ئۇيغۇر رايونىنى ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ياۋرو-ئاسىياغا يۈزلەنگەن رەقەملىك دەرۋازا قىلىپ قايتا ئورۇنلاشتۇرۇۋاتقانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلدى — بۇ بىر ئانالىز، سۈزۈك خەۋەر ئەمەس. ئانالىزغا ئاساسلانغاندا، بېيجىڭ 9-ئاينىڭ 14-كۈنىدىكى يېپىق شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى مىنىستىرلار يىغىنى ۋە ئۈرۈمچىدە «شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى سانلىق مەلۇمات ئۆز-ئارا باغلىنىشىنى ئىلگىرى سۈرۈش، سۇنئىي ئەقىل بىلەن كەلگۈسىنى شەكىللەندۈرۈش» باش تېمىسىدا ئۆتكۈزۈلگەن 2026-يىللىق شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى رەقەملىك ئىقتىساد مۇنبىرى ئارقا كۆرۈنۈشىدە، ئۈرۈمچى ئەتراپىدا ئونمىڭلىغان، كەلگۈسىدە يۈزمىڭلىغان سۇنئىي ئەقىل تېزلىتىش كارتىلىرىدىن تەركىب تاپقان چوڭ ھېسابلاش گۇرۇپپىلىرىنى قۇرماقتا ۋە ھېسابلاش قۇۋۋىتى بىلەن سۇنئىي ئەقىل «توكېن»لىرىنى ئوتتۇرا ئاسىياغا ئېكسپورت قىلىشنى پىلانلىماقتا؛ بۇ رايون «دۆلەت ئېنېرگىيە ۋە بايلىق ئىستراتېگىيەلىك بىخەتەرلىك بازىسى» قىلىپ بېكىتىلگەن. ئانالىز بۇ رەقەملىك ئىقتىسادنىڭ رايوننىڭ كونا قېزىش-چىقىرىش ئىقتىسادى (نېفىت، تەبىئىي گاز، كۆمۈر، توك) ئۈستىگە قۇرۇلغانلىقىنى ۋە دۆلەت يېتەكلىگەن ئەمگەك يۆتكەشلەر، يەر يوقىتىش، سانائەت بۇلغىنىشى ۋە ئومۇميۈزلۈك رەقەملىك نازارەت سەۋەبىدىن ئۇيغۇرلارغا قارىتا قېزىش ۋە كونترولنى چوڭقۇرلاشتۇرۇشى مۇمكىنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى؛ ئانالىزغا كۆرە، مۇنبەرنىڭ ئاشكارا تىلىدا بۇ نازارەت تارىخى (مەسىلەن، Human Rights Watch ۋە ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارىياتىنىڭ 2022-يىللىق باھالىشىدا خاتىرىلەنگەن Integrated Joint Operations Platform) تىلغا ئېلىنمىغان. مەنبە: Global Voices، 2026-يىلى 10-ئاينىڭ 1-كۈنى: https://globalvoices.org/2026/10/01/west-to-east-energy-east-to-west-computing-the-uyghur-costs-of-chinas-digital-order/