Мәһмуд қәшқәри
Мәһмуд қәшқири
Тәхминән 1005–1102 · қәшқәр · тилшунас, алим, саяһәтчи
Бир адәм, бир китаб, миң йиллиқ аваз
Тәхминән миң йил илгири, қараханийлар дәвридә, қәшқәр аллиқачан түрк мәдәнийити вә илим-пәнниң муһим мәркизи иди.
Мәһмуд қәшқири дәл бу дуняда өсүп йетилгән.
У өзи аңлиған тилларни пәқәт әслимисидила қалдуруп қоймиди. У һәр хил түрк уруқлириниң тилини тәтқиқ қилиш үчүн, түркий районларда кәң тәтқиқат саяһитидә болди. Охшаш болмиған йәрләрдики кишиләрниң қандақ сөзләйдиғанлиқини күзәтти, улар ишләткән сөз-ибариләр, йәрлик швиләр вә ипадиләш усуллирини тәпсилий издәнди. Кейин у ашу дәврдики ислам дунясиниң әң муһим мәдәнийәт мәркәзлириниң бири болған бағдадқа барди һәмдә шу йәрдә өз һаятини өзгәрткән, шундақла исмини миң йиллар ашуруп бизгичә йәткүзгән шу өлмәс әсирини тамамлиди:
«Дивану луғатит түрк»
Dīwān Lughāt al-Turk
Бу әсәр тәхминән 1074-йили йезип тәйярланған.
Бу пәқәт бирла луғәтла әмәс.
Әгәр бүгүн биз «дивану луғатит түрк»ни пәқәт бир адәттики «сөзлүк вә тил тәрҗимә китаби» дәп чүшәнсәк, униң қиммитигә йетәрлик баһа бәрмигән болимиз.
Мәһмуд қәшқәри охшимиған түрк тиллири вә швилирини хатириләпла қалмай, йәнә шеир, мақал-тәмсил, еғиз әдәбияти җәвһәрлири, уруқ-қәбилиләр, йәр-җай намлири, иҗтимаий адәтләр, етнографийә, тарих вә җуғрапийигә аит мол учурларни бизгә қалдуруп кәткән.
Шуңа, биз бу китабни ачқинимизда, пәқәт 11-әсирдики кишиләрниң бирәр сөзни қандақ ейтқанлиқинила көрмәймиз.
Биз йәнә ашу йезиқлар арқилиқ уларниң өз туйғулирини қандақ ипадилигәнликини, земинни қандақ сүрәтләп, һекайиләрни қандақ сөзлигәнликини, һәмдә өзлири яшаватқан дуняни қандақ чүшәнгәнликини аңлиялаймиз.
Дәл шу сәвәбтин, бу китаб бүгүнки күндә бир вақитниң өзидә тилшунаслиқ, тарих, фолклоршунаслиқ вә оттура асия мәдәнийитини тәтқиқ қилиштики әң муһим мәнбәләрниң бири һесаблиниду.
🗺️ Униң көзидики дуня
«Дивану луғатит түрк»тә йәнә бир интайин алаһидә мәзмун бар:
Бир парчә дуня хәритиси.
Бу тәпәккур қилинған юмилақ хәритә мәһмуд қәшқири өзи чүшәнгән дуняни сизип бәргән болуп, ашу дәврдики түркий хәлиқләр вә уларниң тарқалған җуғрапийлик орнини алаһидә гәвдиләндүрүп көрсәткән.
У «дивану луғатит түрк»ни пәқәт бир тилшунаслиқ әсиридин һалқитқан, шундақла уни оттура асия җуғрапийә-хәритәшунаслиқ тарихидики интайин муһим тәтқиқат бәлгисигә айландурған. Юнеско (UNESCO) ниң бу қолязмиға бәргән тонуштурушидиму бу даңлиқ дуня хәритисиниң ашу дәврдики түркий хәлқләрниң җуғрапийилик тарқилишини көрситип бәргәнлики алаһидә тәкитлиниду.
Бу дәл биз йеқинда тәйярлиған муқава көрүнүшигә әң мувапиқ келидиған көрүнүштур:
Бир адәм йезиқ үстилидин орун елип, өзи тонуған тил вә дуняни бир китабниң ичигә биллә сизип чиқишқа урунмақта.
11-Әсирдин бүгүнгичә
Аридин миң йил өтүп кәтти.
Мәһмуд яшиған шәһәр өзгәрди, дәвр өзгәрди, у хатирилигән бәзи сөзләрму вақитниң өтүши билән өзгириш ясиди.
Бирақ униң китаби өлмәстин яшап кәлмәктә.
«Дивану луғатит түрк»ниң бүгүнгичә сақлинип қалған җәвһәр қолязмиси һазир истанбулниң милләт қолязмилар кутупханисида (Millet Manuscript Library) асрилип сақланмақта. 2017-Йили у юнеско (UNESCO) ниң «дуня әслимиси мукапатнамиси» (Memory of the World Register) ға киргүзүлди.
Бүгүнки күндә уйғур тили, түркий тиллар вә оттура асия тарихини тәтқиқ қилғучилар үчүн ейтқанда, мәһмуд қәшқиридин қалған бу мирас пәқәтла бир көп учримайдиған қәдимий луғәтла әмәс.
У ашу миң йил илгирики дунядин бир авазни бизгә аманәт қилип қалдуруп кәтти.
Тиллар өзгириду, шәһәрләр өзгириду, дәврләрму өзгирип туриду.
Бирақ йезип қалдурулған сөзләр миң йиллиқ вақит бошлуқидин өтүп бизгичә йетип келәләйду.