Mehmud qeshqeri
Mehmud qeshqiri
Texminen 1005–1102 · qeshqer · tilshunas, alim, sayahetchi
Bir adem, bir kitab, ming yilliq awaz
Texminen ming yil ilgiri, qaraxaniylar dewride, qeshqer alliqachan türk medeniyiti we ilim-penning muhim merkizi idi.
Mehmud qeshqiri del bu dunyada ösüp yëtilgen.
U özi anglighan tillarni peqet eslimisidila qaldurup qoymidi. U her xil türk uruqlirining tilini tetqiq qilish üchün, türkiy rayonlarda keng tetqiqat sayahitide boldi. Oxshash bolmighan yerlerdiki kishilerning qandaq sözleydighanliqini küzetti, ular ishletken söz-ibariler, yerlik shwiler we ipadilesh usullirini tepsiliy izdendi. Këyin u ashu dewrdiki islam dunyasining eng muhim medeniyet merkezlirining biri bolghan baghdadqa bardi hemde shu yerde öz hayatini özgertken, shundaqla ismini ming yillar ashurup bizgiche yetküzgen shu ölmes esirini tamamlidi:
«Diwanu lughatit türk»
Dīwān Lughāt al-Turk
Bu eser texminen 1074-yili yëzip teyyarlan'ghan.
Bu peqet birla lughetla emes.
Eger bügün biz «diwanu lughatit türk»ni peqet bir adettiki «sözlük we til terjime kitabi» dep chüshensek, uning qimmitige yëterlik baha bermigen bolimiz.
Mehmud qeshqeri oxshimighan türk tilliri we shwilirini xatirilepla qalmay, yene shë'ir, maqal-temsil, ëghiz edebiyati jewherliri, uruq-qebililer, yer-jay namliri, ijtima'iy adetler, ëtnografiye, tarix we jughrapiyige a'it mol uchurlarni bizge qaldurup ketken.
Shunga, biz bu kitabni achqinimizda, peqet 11-esirdiki kishilerning birer sözni qandaq ëytqanliqinila körmeymiz.
Biz yene ashu yëziqlar arqiliq ularning öz tuyghulirini qandaq ipadiligenlikini, zëminni qandaq süretlep, hëkayilerni qandaq sözligenlikini, hemde özliri yashawatqan dunyani qandaq chüshen'genlikini angliyalaymiz.
Del shu sewebtin, bu kitab bügünki künde bir waqitning özide tilshunasliq, tarix, folklorshunasliq we ottura asiya medeniyitini tetqiq qilishtiki eng muhim menbelerning biri hësablinidu.
🗺️ Uning közidiki dunya
«Diwanu lughatit türk»te yene bir intayin alahide mezmun bar:
Bir parche dunya xeritisi.
Bu tepekkur qilin'ghan yumilaq xerite mehmud qeshqiri özi chüshen'gen dunyani sizip bergen bolup, ashu dewrdiki türkiy xeliqler we ularning tarqalghan jughrapiylik ornini alahide gewdilendürüp körsetken.
U «diwanu lughatit türk»ni peqet bir tilshunasliq esiridin halqitqan, shundaqla uni ottura asiya jughrapiye-xeriteshunasliq tarixidiki intayin muhim tetqiqat belgisige aylandurghan. Yunësko (UNESCO) ning bu qolyazmigha bergen tonushturushidimu bu dangliq dunya xeritisining ashu dewrdiki türkiy xelqlerning jughrapiyilik tarqilishini körsitip bergenliki alahide tekitlinidu.
Bu del biz yëqinda teyyarlighan muqawa körünüshige eng muwapiq këlidighan körünüshtur:
Bir adem yëziq üstilidin orun ëlip, özi tonughan til we dunyani bir kitabning ichige bille sizip chiqishqa urunmaqta.
11-Esirdin bügün'giche
Aridin ming yil ötüp ketti.
Mehmud yashighan sheher özgerdi, dewr özgerdi, u xatiriligen bezi sözlermu waqitning ötüshi bilen özgirish yasidi.
Biraq uning kitabi ölmestin yashap kelmekte.
«Diwanu lughatit türk»ning bügün'giche saqlinip qalghan jewher qolyazmisi hazir istanbulning millet qolyazmilar kutupxanisida (Millet Manuscript Library) asrilip saqlanmaqta. 2017-Yili u yunësko (UNESCO) ning «dunya eslimisi mukapatnamisi» (Memory of the World Register) gha kirgüzüldi.
Bügünki künde uyghur tili, türkiy tillar we ottura asiya tarixini tetqiq qilghuchilar üchün ëytqanda, mehmud qeshqiridin qalghan bu miras peqetla bir köp uchrimaydighan qedimiy lughetla emes.
U ashu ming yil ilgiriki dunyadin bir awazni bizge amanet qilip qaldurup ketti.
Tillar özgiridu, sheherler özgiridu, dewrlermu özgirip turidu.
Biraq yëzip qaldurulghan sözler ming yilliq waqit boshluqidin ötüp bizgiche yëtip këleleydu.