مەھمۇد قەشقەرى
مەھمۇد قەشقىرى
تەخمىنەن 1005–1102 · قەشقەر · تىلشۇناس، ئالىم، ساياھەتچى
بىر ئادەم، بىر كىتاب، مىڭ يىللىق ئاۋاز
تەخمىنەن مىڭ يىل ئىلگىرى، قاراخانىيلار دەۋرىدە، قەشقەر ئاللىقاچان تۈرك مەدەنىيىتى ۋە ئىلىم-پەننىڭ مۇھىم مەركىزى ئىدى.
مەھمۇد قەشقىرى دەل بۇ دۇنيادا ئۆسۈپ يېتىلگەن.
ئۇ ئۆزى ئاڭلىغان تىللارنى پەقەت ئەسلىمىسىدىلا قالدۇرۇپ قويمىدى. ئۇ ھەر خىل تۈرك ئۇرۇقلىرىنىڭ تىلىنى تەتقىق قىلىش ئۈچۈن، تۈركىي رايونلاردا كەڭ تەتقىقات ساياھىتىدە بولدى. ئوخشاش بولمىغان يەرلەردىكى كىشىلەرنىڭ قانداق سۆزلەيدىغانلىقىنى كۈزەتتى، ئۇلار ئىشلەتكەن سۆز-ئىبارىلەر، يەرلىك شۋىلەر ۋە ئىپادىلەش ئۇسۇللىرىنى تەپسىلىي ئىزدەندى. كېيىن ئۇ ئاشۇ دەۋردىكى ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئەڭ مۇھىم مەدەنىيەت مەركەزلىرىنىڭ بىرى بولغان باغدادقا باردى ھەمدە شۇ يەردە ئۆز ھاياتىنى ئۆزگەرتكەن، شۇنداقلا ئىسمىنى مىڭ يىللار ئاشۇرۇپ بىزگىچە يەتكۈزگەن شۇ ئۆلمەس ئەسىرىنى تاماملىدى:
«دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك»
Dīwān Lughāt al-Turk
بۇ ئەسەر تەخمىنەن 1074-يىلى يېزىپ تەييارلانغان.
بۇ پەقەت بىرلا لۇغەتلا ئەمەس.
ئەگەر بۈگۈن بىز «دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك»نى پەقەت بىر ئادەتتىكى «سۆزلۈك ۋە تىل تەرجىمە كىتابى» دەپ چۈشەنسەك، ئۇنىڭ قىممىتىگە يېتەرلىك باھا بەرمىگەن بولىمىز.
مەھمۇد قەشقەرى ئوخشىمىغان تۈرك تىللىرى ۋە شۋىلىرىنى خاتىرىلەپلا قالماي، يەنە شېئىر، ماقال-تەمسىل، ئېغىز ئەدەبىياتى جەۋھەرلىرى، ئۇرۇق-قەبىلىلەر، يەر-جاي ناملىرى، ئىجتىمائىي ئادەتلەر، ئېتنوگرافىيە، تارىخ ۋە جۇغراپىيىگە ئائىت مول ئۇچۇرلارنى بىزگە قالدۇرۇپ كەتكەن.
شۇڭا، بىز بۇ كىتابنى ئاچقىنىمىزدا، پەقەت 11-ئەسىردىكى كىشىلەرنىڭ بىرەر سۆزنى قانداق ئېيتقانلىقىنىلا كۆرمەيمىز.
بىز يەنە ئاشۇ يېزىقلار ئارقىلىق ئۇلارنىڭ ئۆز تۇيغۇلىرىنى قانداق ئىپادىلىگەنلىكىنى، زېمىننى قانداق سۈرەتلەپ، ھېكايىلەرنى قانداق سۆزلىگەنلىكىنى، ھەمدە ئۆزلىرى ياشاۋاتقان دۇنيانى قانداق چۈشەنگەنلىكىنى ئاڭلىيالايمىز.
دەل شۇ سەۋەبتىن، بۇ كىتاب بۈگۈنكى كۈندە بىر ۋاقىتنىڭ ئۆزىدە تىلشۇناسلىق، تارىخ، فولكلورشۇناسلىق ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا مەدەنىيىتىنى تەتقىق قىلىشتىكى ئەڭ مۇھىم مەنبەلەرنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ.
🗺️ ئۇنىڭ كۆزىدىكى دۇنيا
«دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك»تە يەنە بىر ئىنتايىن ئالاھىدە مەزمۇن بار:
بىر پارچە دۇنيا خەرىتىسى.
بۇ تەپەككۇر قىلىنغان يۇمىلاق خەرىتە مەھمۇد قەشقىرى ئۆزى چۈشەنگەن دۇنيانى سىزىپ بەرگەن بولۇپ، ئاشۇ دەۋردىكى تۈركىي خەلىقلەر ۋە ئۇلارنىڭ تارقالغان جۇغراپىيلىك ئورنىنى ئالاھىدە گەۋدىلەندۈرۈپ كۆرسەتكەن.
ئۇ «دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك»نى پەقەت بىر تىلشۇناسلىق ئەسىرىدىن ھالقىتقان، شۇنداقلا ئۇنى ئوتتۇرا ئاسىيا جۇغراپىيە-خەرىتەشۇناسلىق تارىخىدىكى ئىنتايىن مۇھىم تەتقىقات بەلگىسىگە ئايلاندۇرغان. يۇنېسكو (UNESCO) نىڭ بۇ قوليازمىغا بەرگەن تونۇشتۇرۇشىدىمۇ بۇ داڭلىق دۇنيا خەرىتىسىنىڭ ئاشۇ دەۋردىكى تۈركىي خەلقلەرنىڭ جۇغراپىيىلىك تارقىلىشىنى كۆرسىتىپ بەرگەنلىكى ئالاھىدە تەكىتلىنىدۇ.
بۇ دەل بىز يېقىندا تەييارلىغان مۇقاۋا كۆرۈنۈشىگە ئەڭ مۇۋاپىق كېلىدىغان كۆرۈنۈشتۇر:
بىر ئادەم يېزىق ئۈستىلىدىن ئورۇن ئېلىپ، ئۆزى تونۇغان تىل ۋە دۇنيانى بىر كىتابنىڭ ئىچىگە بىللە سىزىپ چىقىشقا ئۇرۇنماقتا.
11-ئەسىردىن بۈگۈنگىچە
ئارىدىن مىڭ يىل ئۆتۈپ كەتتى.
مەھمۇد ياشىغان شەھەر ئۆزگەردى، دەۋر ئۆزگەردى، ئۇ خاتىرىلىگەن بەزى سۆزلەرمۇ ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن ئۆزگىرىش ياسىدى.
بىراق ئۇنىڭ كىتابى ئۆلمەستىن ياشاپ كەلمەكتە.
«دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك»نىڭ بۈگۈنگىچە ساقلىنىپ قالغان جەۋھەر قوليازمىسى ھازىر ئىستانبۇلنىڭ مىللەت قوليازمىلار كۇتۇپخانىسىدا (Millet Manuscript Library) ئاسرىلىپ ساقلانماقتا. 2017-يىلى ئۇ يۇنېسكو (UNESCO) نىڭ «دۇنيا ئەسلىمىسى مۇكاپاتنامىسى» (Memory of the World Register) غا كىرگۈزۈلدى.
بۈگۈنكى كۈندە ئۇيغۇر تىلى، تۈركىي تىللار ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا تارىخىنى تەتقىق قىلغۇچىلار ئۈچۈن ئېيتقاندا، مەھمۇد قەشقىرىدىن قالغان بۇ مىراس پەقەتلا بىر كۆپ ئۇچرىمايدىغان قەدىمىي لۇغەتلا ئەمەس.
ئۇ ئاشۇ مىڭ يىل ئىلگىرىكى دۇنيادىن بىر ئاۋازنى بىزگە ئامانەت قىلىپ قالدۇرۇپ كەتتى.
تىللار ئۆزگىرىدۇ، شەھەرلەر ئۆزگىرىدۇ، دەۋرلەرمۇ ئۆزگىرىپ تۇرىدۇ.
بىراق يېزىپ قالدۇرۇلغان سۆزلەر مىڭ يىللىق ۋاقىت بوشلۇقىدىن ئۆتۈپ بىزگىچە يېتىپ كېلەلەيدۇ.